Het ik-perspectief: meesterwerk of hersenbrei?

In andermans hoofd kruipen: wanneer is het mooie literatuur en wanneer wordt het hersenbrei?
Er zijn boeken waarin je als lezer helemaal in het hoofd van de hoofdpersoon kruipt. Je beleeft de gebeurtenissen door diens ogen, voelt de onzekerheid, begrijpt de gedachten en maakt kennis met herinneringen die soms jarenlang verborgen zijn gebleven. Je weet wat de hoofdpersoon weet, maar misschien nog belangrijker: je weet vaak ook niet wat hij of zij niet weet.
Het is een prachtige literaire techniek. Mits goed uitgevoerd.
Want er zijn ook boeken waarbij je als lezer zo diep in het hoofd van de hoofdpersoon terechtkomt dat je de uitgang niet meer kunt vinden. Gedachten buitelen over elkaar heen, herinneringen lopen door het heden en je vraagt je na tientallen pagina’s af waar het verhaal eigenlijk naartoe gaat.
Wanneer is het schrijven vanuit het hoofd van een personage nu werkelijk goede literatuur? En wanneer wordt het een ondoordringbare brei van gedachten?
Wanneer een schrijver je laat zien wat de hoofdpersoon niet ziet
Een van de eerste boeken waarin ik deze verteltechniek zo indrukwekkend vond, was Boven Water van Margaret Atwood.
In dit boek beleven we de innerlijke strijd van een vrouw die steeds verder verstrikt raakt in haar eigen gedachten en herinneringen. Ze keert terug naar een eilandje in de Canadese meren, waar haar verleden langzaam naar boven komt. Haar geestelijke verwarring wordt steeds groter en uiteindelijk dreigt ze letterlijk en figuurlijk ten onder te gaan.
Later las ik Atwoods wereldberoemde Het verhaal van de dienstmaagd, eveneens verteld vanuit het perspectief van de hoofdpersoon. Je zit als lezer voortdurend dicht op haar gedachten, haar angsten en haar waarnemingen. Je weet niet meer dan zij weet en juist dat maakt de beklemming zo sterk.
Maar een van mijn mooiste boeken aller tijden is toch wel De blinde huurmoordenaar.
In dit boek volgen we het leven van Iris Chase. We maken kennis met haar jeugd, haar zusje Laura en de gebeurtenissen die hun levens hebben bepaald. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van een oudere Iris, die terugkijkt op haar leven en langzaam onthult wat er allemaal is gebeurd.
Het knappe van dit boek is de ingenieuze constructie. Er lopen meerdere verhalen door elkaar. Een verhaal binnen een verhaal, krantenberichten, herinneringen en gebeurtenissen die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken lijken te hebben.
Maar juist in het ene verhaal wordt verteld wat in het andere ontbreekt.
Als lezer zit je in het hoofd van Iris. Je kijkt met haar mee, deelt haar herinneringen en neemt haar interpretaties van gebeurtenissen over. En net als zij zie je bepaalde dingen niet. Of je interpreteert ze verkeerd.
Pas wanneer het verhaal zich uiteindelijk ontvouwt, begrijp je hoeveel je als lezer over het hoofd hebt gezien.
Ik was werkelijk flabbergasted.
Had je het kunnen zien aankomen? Waren er aanwijzingen die je hebt gemist? Of was je net zo blind als Iris, met alle gevolgen van dien?
Dit is geen gewone whodunit waarbij je probeert te ontdekken wie de dader is. Dit is literatuur van hoog niveau, waarbij de vertelconstructie zelf een essentieel onderdeel van het verhaal vormt.
Atwood laat zien hoe knap het is wanneer een schrijver de lezer niet alleen vertelt wat een personage denkt, maar ook diens blinde vlekken laat ervaren.
En ze is bepaald niet de enige.
Ook in Dit is jouw tijd van Bertram Koeleman, Russisch blauw van Rascha Peper, Deemoed van Szczepan Twardoch, De waanzinpartituur van Emma van Hooff en Edine van Mark Groenen kom je als lezer dicht bij de gedachtenwereld van personages.
Het zijn allemaal voorbeelden die mij laten nadenken over de manier waarop een schrijver een verhaal vertelt en hoe de gekozen vertelvorm onze leeservaring beïnvloedt.
Wanneer je als lezer begint te tollen
Maar er is ook een andere kant. Ik heb namelijk ook, vaker dan me lief is, boeken gelezen waarin je voortdurend in het hoofd van de ik-persoon zit, maar waarbij je als lezer nauwelijks vooruitkomt. Het voelt soms als schaatsen op een gladde ijsvloer, maar dan zonder ergens te komen. Van links naar rechts, een sprong naar voren, vallen, opstaan en weer terug naar links.
Gedachten volgen gedachten. Een herinnering roept een andere herinnering op. Een gebeurtenis wordt van alle kanten bekeken, opnieuw geïnterpreteerd en vervolgens weer in twijfel getrokken. En ondertussen vraag je je af: waar is de rode draad gebleven?
Sommige boeken heb ik om die reden niet uitgelezen. Niet omdat het onderwerp mij niet interesseerde, maar omdat ik het gevoel kreeg dat ik als lezer steeds verder verdwaalde in het hoofd van de hoofdpersoon. Het is alsof je een beetje duizelig wordt.
Natuurlijk kan dat ook precies de bedoeling zijn. Misschien moet je als lezer ervaren hoe iemand vastloopt in zijn gedachten. Misschien is de verwarring van het personage juist het onderwerp van het boek.
Maar er is een verschil tussen een lezer bewust laten verdwalen en een lezer de weg kwijtraken.
Wat maakt het verschil tussen goede psychologie en hersenbrei?
Ik vind het antwoord daarop niet eenvoudig. Het hangt namelijk van verschillende factoren af.
1. De leeservaring van de lezer
Niet iedereen leest op dezelfde manier. Wie gewend is aan psychologische romans, wisselende perspectieven en niet-chronologische verhalen, zal gemakkelijker zijn weg vinden in een ingewikkelde vertelconstructie. Een minder ervaren lezer kan sneller afhaken.
2. De belangstelling voor het onderwerp
Wanneer een onderwerp je werkelijk boeit, ben je bereid veel meer tijd en aandacht te besteden aan de gedachtenwereld van een personage. Je wilt begrijpen waarom iemand handelt zoals hij handelt. Je wilt de diepere lagen ontdekken.
Bij een onderwerp dat je minder aanspreekt, kan dezelfde hoeveelheid psychologische uitweidingen juist vermoeiend worden.
3. De kunst van het doseren
Een schrijver mag best ingewikkeld zijn. Sterker nog, ik houd ervan wanneer een auteur mij als lezer niet alles voorkauwt. Maar er moet wel iets gebeuren. Er moet ontwikkeling zijn, een verschuiving in inzicht, een nieuwe ontdekking of een verandering in het personage.
Ook stilstand kan een functie hebben in een verhaal, maar dan moet die stilstand betekenis krijgen.
4. De verhouding tussen gedachten en gebeurtenissen
Een boek hoeft niet vol actie te zitten. Een innerlijke strijd kan minstens zo spannend zijn als een achtervolging of een moordmysterie.
Maar zelfs in een verhaal dat zich grotendeels in het hoofd van een personage afspeelt, wil ik als lezer het gevoel houden dat ik ergens naartoe ga. Dat er langzaam iets duidelijk wordt. Dat de puzzelstukjes uiteindelijk op hun plaats vallen, of dat ik op zijn minst beter begrijp waarom ze niet passen.
5. De stem van de schrijver
En misschien is dit wel de belangrijkste factor. Sommige auteurs hebben een bijzonder talent om gedachten, herinneringen en innerlijke conflicten zo op papier te zetten dat je als lezer geboeid blijft. Zelfs wanneer het personage zelf nauwelijks vooruitkomt.
Dat vraagt om taalgevoel, structuur, dosering en een goed begrip van de menselijke psyche.
Zen en de kunst van het motoronderhoud: een mooi voorbeeld
Tot slot wil ik nog een boek noemen dat mijn man en ik allebei hebben gelezen en dat we regelmatig als voorbeeld aanhalen: Zen en de kunst van het motoronderhoud van Robert M. Pirsig.
Een populair boek uit de jaren tachtig, dat destijds zeer uiteenlopende reacties opriep. De een vond het fantastisch, de ander vond het vooral een hoop gezeur en kwam niet verder dan hoofdstuk één.
Het is een bijzonder boek waarin een motorreis wordt verweven met filosofische beschouwingen, herinneringen en de zoektocht naar de betekenis van kwaliteit. De verteller neemt je mee in zijn gedachtenwereld, die steeds ingewikkelder en persoonlijker wordt.
Als lezer beweeg je voortdurend tussen de reis in het heden, filosofische overpeinzingen en het verleden van de verteller. Je kunt je er volledig in verliezen, maar je kunt er ook behoorlijk op vastlopen. Net als de hoofdpersonage volkomen vastloopt.
Mijn man en ik hebben het allebei uitgelezen en we blijven het een fascinerend voorbeeld vinden van hoe een auteur iemand kan laten vastlopen in zijn eigen gedachten en tegelijkertijd de lezer kan blijven boeien. Hoe knap is het wanneer je als schrijver zoiets voor elkaar krijgt?
De kunst van het verdwalen
Misschien is dat uiteindelijk wel de essentie. Een goede schrijver mag mij best laten verdwalen in het hoofd van een personage. Ik hoef niet voortdurend te weten waar het verhaal naartoe gaat. Ik vind het heerlijk om verbanden te ontdekken, verkeerde conclusies te trekken en achteraf te beseffen dat ik bepaalde aanwijzingen helemaal verkeerd heb geïnterpreteerd. Waarom zag ik het niet aankomen? Wat heb ik gemist? Waarom heb ik niet beter opgelet?
Daarbij denk ik dan weer aan de uitspraak in het boek van Margaret Atwood, De Blinde Huurmoordenaar:

Of hersenbrei…..
Maar ik wil wel het gevoel hebben dat mijn tijd als lezer ergens toe leidt. Een boek mag ingewikkeld zijn, psychologisch diepgaand, filosofisch of zelfs verwarrend. Het mag me aan het twijfelen brengen en me na het omslaan van de laatste bladzijde nog dagen bezighouden. Maar als ik na honderd pagina’s alleen maar het gevoel heb dat ik rondjes aan het schaatsen ben zonder vooruit te komen, dan wordt het een ander verhaal…
Tot slot even een uitstapje voor de die-hard literatuurliefhebber:
Voor wie van literaire begrippen houdt, zijn er verschillende termen voor de manier waarop een schrijver ons toegang geeft tot de gedachtenwereld van een personage.
- Ik-perspectief: het verhaal wordt verteld vanuit de eerste persoon. De hoofdpersoon vertelt zelf wat hij of zij meemaakt of heeft meegemaakt.
- Psychologische roman: een roman waarin de innerlijke wereld van personages, hun gevoelens, motieven, herinneringen en conflicten een belangrijke rol spelen.
- Interne focalisatie: de lezer beleeft de gebeurtenissen door de waarneming en kennis van een personage. Je weet dus in principe niet meer dan dat personage zelf.
- Stream of consciousness (bewustzijnsstroom): een verteltechniek waarbij gedachten, herinneringen, associaties en gevoelens door elkaar lopen. Soms zonder duidelijke chronologie of logische overgangen. Je volgt als het ware de gedachtenstroom van iemand, inclusief de zijwegen en onverwachte sprongen.
Deze begrippen overlappen elkaar soms, maar betekenen niet hetzelfde. Een boek kan bijvoorbeeld in het ik-perspectief geschreven zijn zonder dat er sprake is van een bewustzijnsstroom.
En juist dat onderscheid is interessant. Want het gaat niet alleen om de vraag wie het verhaal vertelt, maar vooral om de manier waarop de schrijver je als lezer toegang geeft tot het hoofd van een ander.
Cadeau-tip voor de feestdagen:
Foto cover van deze blog: Marga van der Vet, fotograaf: Jan Kruize
Previous Post


