De laatste brief voor Auschwitz

‘De laatste brief voor Auschwitz’ is geschreven door Haya Ravinsky Mandelbaum en is uitgegeven door Elikser Uitgeverij. De subtitel is: “Een hartverscheurend liefdesverhaal van verlangen tijdens de Holocaust’.

De laatste brief voor Holocaust

In dit boek vertelt Haya Ravinsky Mandelbaum uitgebreid het ontroerende verhaal van haar moeder Ilse Birnbaum en diens geliefde Ernst Cosmann (Erco), wiens leven in 1944 bruut werd afgebroken in Auschwitz. Wat overbleef was een stapel brieven, geschreven door Ernst aan Ilse, die Ilse na de oorlog als haar meest dierbare bezit meenam naar Haifa. Pas in 2020, decennia later, besloot Haya deze brieven te lezen – en ontdekte ze niet alleen de diepe liefde tussen haar moeder en Ernst, maar ook het onuitgesproken verdriet dat haar moeders leven voor altijd tekende.

Een reis door de (grimmige) tijd

Het boek is opgebouwd als een intieme reis door tijd en emotie. Deel 1 schetst de achtergrond: waarom Haya dit boek wilde schrijven, en hoe de liefde tussen Ernst en Ilse ontstond. Beide groeiden op in een tijd van groeiend antisemitisme, maar koesterden grote dromen. Ernst, een idealistische pionier, wilde een nieuw leven opbouwen in Palestina, terwijl Ilse, opgegroeid in een beschermd gezin in Berlijn, volwassen werd in het Nederlandse verzet. Hun ontmoeting en de korte, intense periode die ze samen hadden, worden levendig beschreven aan de hand van foto’s, persoonlijke notities en de brieven zelf. Wat opvalt, is de ontwikkeling in Ernst’s toon: waar zijn eerste brieven nog afstandelijk en praktisch zijn, groeit zijn liefde voor Ilse met elke regel. Toch blijft hij vaak gefocust op wat hij leert en meemaakt, alsof hij zich vastklampt aan de toekomst die hij voor ogen heeft – een toekomst die hem uiteindelijk ontnomen zal worden.

Brieven van Ernst

De kern van het boek bestaat uit de brieven die Ernst aan Ilse schrijft. Het is hartverscheurend om te lezen hoe Ilse alles in het werk stelt om hem te helpen, als hij is opgepakt en in Westerbork verblijft: ze bezorgt pakketten, smeden ontsnappingsplannen, maar Ernst kiest ervoor om niet te vluchten. Waarom hij dit niet doet, wordt uitgebreid uitgelegd.

Tussen de brieven en de hoofdstukken door, is er uitleg en vooral om de brieven in de juste tijd en context te kunnen plaatsen.

Zijn vastberadenheid en idealisme zijn bewonderenswaardig, maar ook tragisch, omdat de lezer weet hoe zijn verhaal eindigt. De brieven zijn niet alleen een liefdesverhaal, maar ook een verslag van de steeds grimmiger wordende realiteit. De afwezigheid van Ilse’s antwoorden maakt het verhaal des te indringender: tussen de regels door voel je haar wanhoop, hoop en onvoorwaardelijke liefde. Het is alsof je als lezer mee luistert naar een gesprek waarvan je maar één stem hoort.

Het grote verdriet

Het boek sluit af met Ilse’s leven na de oorlog. Ze bouwt een nieuw bestaan op in Israël, maar draagt het trauma van het verlies van Ernst altijd met zich mee. Opvallend is dat in het gezin waarin Haya opgroeit, het lijden van haar vader – die Auschwitz overleefde – alle aandacht krijgt, terwijl Ilse’s verdriet onbesproken blijft. Dit zwijgen is kenmerkend voor veel families van overlevenden, en Haya’s besluit om pas zo laat de brieven te lezen, werpt een nieuw licht op de complexiteit van intergenerationeel trauma. Het boek is niet alleen een eerbetoon aan Ernst en Ilse, maar ook een poging om het zwijgen te doorbreken en de stem van Ilse alsnog te laten horen.

Mijn lees-ervaring:

‘De laatste brief voor Auschwitz’ is de combinatie van persoonlijke documenten, foto’s en Haya’s reflecties. Het is geen literair meesterwerk, maar juist de authenticiteit en de visuele rijkdom maken het tot een pakkend en toegankelijk boek. Het is een monument voor een liefde die niet mocht bestaan, maar die dankzij deze brieven nooit vergeten zal worden. Voor wie geïnteresseerd is in de persoonlijke verhalen achter de Holocaust, biedt dit boek een unieke en ontroerende kijk op hoop, verlies en de kracht van herinnering.

Op dat wij niet vergeten

In een tijd waarin de laatste ooggetuigen van de Holocaust langzaam verdwijnen, is het belangrijker dan ooit om hun verhalen te blijven vertellen. ‘De laatste brief voor Auschwitz’ is niet alleen een eerbetoon aan Ernst en Ilse, maar ook een oproep om te blijven luisteren, te blijven lezen – opdat wij niet vergeten.

Meer boeken over Auschwitz en Westerbork: