Democratie nu?

‘Democratie nu’ is geschreven door Kate Crawford & Vladan Joler, Meta Knol, Ilja Leonard Pfeijffer, Jonas Staal, Josien Beltman, Guido Bertling, Caroline Breunesse en Sanneke Huisman. Het is uitgegeven door Waanders Uitgevers te Zwolle in samenwerking met Rijksmuseum Twenthe te Enschede.

Van 17 september 2026 t/m 14 februari 2027 presenteert Rijksmuseum Twenthe, in samenwerking met kunst- en technologiefestival GOGBOT, de tentoonstelling Democratie NU? In een tijd waarin democratieën wereldwijd onder druk staan, laten 15 (inter)nationale kunstenaars zien hoe macht en systemen werken, hoe beelden ons beïnvloeden en welke rol wij zelf spelen.

Democratie NU? – Een boek dat je niet zomaar weer weglegt

Wat is democratie eigenlijk? Waardoor komt zij onder druk te staan en hoe kunnen we nieuwe, gezamenlijke verhalen creëren die ons richting de toekomst helpen? Het zijn vragen die urgenter voelen dan ooit. In het boek ‘Democratie NU?’ reflecteren kunstenaars, schrijvers en onderzoekers op de huidige staat van de democratie. Aanleiding voor het project is de opkomst van populistisch extreemrechts en de afkalving van de rechtsstaat in liberale democratieën wereldwijd. De bijdragen onderzoeken de oorzaken van deze autoritaire tendensen, plaatsen ze in een bredere context en nodigen ons uit om kritisch na te denken over de samenleving waarin we leven.

Het boek verscheen bij de tentoonstelling ‘Democratie NU?’ in Rijksmuseum Twenthe. Vijftien internationale en Nederlandse kunstenaars laten in de tentoonstelling met installaties, films en interactieve kunstwerken zien hoe macht, propaganda en maatschappelijke systemen onze samenleving en publieke opinie beïnvloeden. Een opvallende blikvanger is een uitgebrande scooter, die herinnert aan de coronarellen. De kunstwerken zijn gegroepeerd rond de thema’s leiderschap, propaganda en systemen. Daarmee sluit de tentoonstelling aan bij de programmalijn The Tech Divide, waarin het museum de invloed van technologische ontwikkelingen op onze maatschappij onderzoekt.

Ook buiten de museumzalen wordt het gesprek voortgezet. In samenwerking met onder meer de Bibliotheek Enschede, Pakhuis Oost en de Universiteit Twente worden debatten en bijeenkomsten georganiseerd. Want democratie is niet uitsluitend iets wat zich afspeelt in de politiek of in de vergaderzalen van bestuurders. Het gaat ons allemaal aan. Hoe kijken we naar elkaar? Hoe vormen we onze meningen? En wat gebeurt er wanneer we niet langer bereid zijn naar elkaar te luisteren?

Een klein boek met grote vragen

Het eerste wat me opvalt, is de vormgeving. Het boekje is klein, geel en vierkant, met een prachtige hardcover. Het is iets heel anders dan ik van Waanders Uitgevers gewend ben. Hun boeken zijn vaak indrukwekkende kunstboeken, rijk gevuld met fotografie en beelden die je het liefst op de salontafel laat liggen om er regelmatig doorheen te bladeren. Democratie NU? vraagt iets anders van de lezer. Dit is geen boek om vluchtig doorheen te bladeren, maar een publicatie die je aandacht opeist.

De vormgeving is prettig en overzichtelijk. Ondanks het kleinere formaat is de tekst uitstekend leesbaar. Dat komt niet alleen door de verzorgde opmaak, maar ook door de professionele schrijfstijl van de verschillende bijdragers. De foto’s en illustraties krijgen alle ruimte, terwijl het gebruik van witruimte voor rust zorgt. En dat is misschien wel bijzonder passend bij een boek over democratie in roerige tijden: een beetje rust en ruimte om na te denken kunnen we allemaal goed gebruiken.

Angstaanjagend actueel

Tijdens het lezen bekruipt me regelmatig het gevoel dat ik het journaal zit te kijken. De onderwerpen zijn zo actueel dat het soms ongemakkelijk dichtbij komt. De ontwikkelingen die in het boek worden besproken, spelen niet alleen ergens ver weg of in een ver verleden. Ze raken aan de wereld waarin we vandaag leven en aan de manier waarop we naar onze toekomst kijken.

En dan de foto’s en cartoons! Gewéldig, in de betekenis dat ze je aandacht onmiddellijk grijpen, maar verwacht geen luchtige internetmemes die een paar seconden duren en die je na een paar seconden alweer vergeten bent. Dit is kunst die je dwingt om langer te kijken. De beelden kunnen grimmig en confronterend zijn, maar juist daardoor zetten ze je aan het denken. Soms begrijp je een beeld meteen, soms moet je er wat langer naar kijken. En soms blijft het nog een tijdje in je hoofd hangen nadat je het boek hebt dichtgeslagen.

De kracht van deze publicatie! De kunstenaars en auteurs geven niet simpelweg een kant-en-klaar antwoord op de vraag wat er misgaat. Ze bieden verschillende perspectieven en laten zien hoe ingewikkeld de onderliggende processen zijn. Je wordt uitgedaagd om je eigen ideeën opnieuw te bekijken en jezelf vragen te stellen waarop niet altijd een eenvoudig antwoord bestaat.

Wat willen we eigenlijk behouden?

Terwijl ik lees, denk ik na over de vanzelfsprekendheid waarmee we soms naar onze democratie kijken. We zijn gewend geraakt aan bepaalde vrijheden en rechten. We kunnen onze mening uitspreken, vragen stellen, kritiek leveren en deelnemen aan het publieke debat. Maar hoe vanzelfsprekend zijn die vrijheden eigenlijk? En wat gebeurt er wanneer we onvoldoende beseffen hoeveel ze waard zijn? En de hamvraag: waarom zijn we allemaal zo stikontevreden?

Het boek brengt ook grotere vragen naar boven. Waardoor verliezen ze het vertrouwen in de politiek, de media of andere maatschappelijke instellingen? Welke rol spelen propaganda, technologie en de manier waarop informatie ons bereikt? En misschien wel de moeilijkste vraag: hoe kunnen we samen een toekomst vormgeven waarin mensen zich gehoord voelen, zonder de rechten en vrijheden van anderen uit het oog te verliezen?

Het zijn vragen die zich niet met één boek laten beantwoorden. Gelukkig hoeft dat ook niet. Soms is het al waardevol wanneer een publicatie ons ertoe brengt om verder te kijken dan onze eigen overtuigingen en de snelle meningen die we dagelijks online tegenkomen.

Een compliment aan de makers

Mijn complimenten aan Waanders Uitgevers en Rijksmuseum Twenthe voor het aanpakken van zo’n actueel en ingewikkeld onderwerp. Met Democratie NU? maken ze kunst en ideeën toegankelijk voor een publiek dat misschien niet dagelijks politieke essays of wetenschappelijke beschouwingen leest. De combinatie van tekst, fotografie, cartoons en kunstwerken maakt het onderwerp tastbaar en nodigt uit om zelf na te denken.

Ook de auteurs, onderzoekers en kunstenaars verdienen waardering voor hun bijdragen. Ze laten zien dat kunst meer kan zijn dan iets moois om naar te kijken. Kunst kan vragen oproepen, ongemak veroorzaken, patronen zichtbaar maken en ons op een andere manier naar de wereld laten kijken.

Ik hoop met deze recensie zelf ook een klein steentje bij te dragen aan het gesprek. Want als we iets niet steen voor steen moeten laten afbreken, dan is het onze democratie. Die vraagt om betrokkenheid, om mensen die vragen blijven stellen en om de bereidheid om met elkaar in gesprek te blijven, juist wanneer we het niet eens zijn.