De zaak Einstein – Thomas Harding

‘De zaak Einstein’ is geschreven door Thomas Harding, vertaald door Auke Leistra en uitgegeven door Uitgeverij De Arbeiderspers. Het is een non-fictie boek met de subtitel: Hilter, Mussolini en de moord op een gezin.

Over de auteur en het boek

Thomas Harding is een Britse journalist en schrijver die bekendstaat om zijn grondig onderzochte boeken over historische gebeurtenissen en de mensen die daarbij betrokken waren. Hij schrijft onder meer over de Tweede Wereldoorlog, misdaden uit het verleden en de manier waarop de geschiedenis doorwerkt in het leven van volgende generaties.

Eerder schreef hij ‘Hanns en Rudolf’, over de jacht op Auschwitz-commandant Rudolf Höss, en ‘Huis aan het meer’, waarin hij de geschiedenis van een huis in Duitsland gebruikt om de grote politieke veranderingen van de twintigste eeuw te vertellen. In zijn boeken combineert hij historisch onderzoek met persoonlijke verhalen. Daardoor gaat het niet alleen over gebeurtenissen en jaartallen, maar vooral ook over de mensen die deze geschiedenis hebben meegemaakt.

Ook in ‘De zaak Einstein’ kiest Harding voor deze aanpak. Hij reconstrueert een gruwelijke moord tijdens de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog en volgt vervolgens het langdurige onderzoek naar de daders. Het boek is gebaseerd op historische documenten, getuigenissen en andere bronnen. Het is non-fictie, maar leest op sommige momenten als een spannende historische roman. Alleen is de werkelijkheid hier veel gruwelijker dan je in een fictief verhaal zou willen tegenkomen.

Een gezin wordt vermoord

Italië, augustus 1944. De Duitse bezetting en de strijd tegen het oprukkende geallieerde leger zorgen voor een uiterst onzekere situatie. In Toscane, vlak bij Florence, staat Villa Il Focardo, het huis van Robert Einstein en zijn gezin.

Robert is een neef van de beroemde natuurkundige Albert Einstein, die Duitsland al jaren eerder heeft verlaten en in Amerika woont. Albert is een uitgesproken tegenstander van het naziregime. Robert en zijn gezin bevinden zich echter nog altijd in Italië, waar de oorlog ook voor burgers steeds gevaarlijker wordt.

Wanneer Duitse soldaten bij de villa arriveren, duikt Robert onder in de bossen. Zijn vrouw Nina en hun dochters Luce en Anna-Maria blijven achter. Wat er vervolgens gebeurt, is afschuwelijk. De Duitse soldaten terroriseren de bewoners en vermoorden uiteindelijk Nina en de twee meisjes. Robert overleeft de moordpartij, maar zijn leven is voorgoed verwoest.

Een aangrijpend verhaal over wanhoop en verlies

Het eerste gedeelte van het boek heb ik met grote interesse gelezen. En dat klinkt misschien wat vreemd, want het verhaal is natuurlijk verschrikkelijk. Toch weet Thomas Harding de gebeurtenissen zo beeldend en gedetailleerd te beschrijven dat je als lezer volledig in het verhaal wordt getrokken.

Hij vertelt niet alleen wat er gebeurt, maar neemt je ook mee in de gedachten en gevoelens van de mensen die erbij betrokken zijn. Vooral Robert Einstein blijft me bij. Terwijl zijn gezin in de villa wordt vastgehouden, zit hij verscholen in de bossen. Hij moet afwachten, zonder te weten wat er met zijn vrouw en dochters gebeurt en zonder te weten of hij hen ooit nog terug zal zien.

De uren en dagen rond de moord zijn bijzonder aangrijpend beschreven. Je voelt de angst en de onzekerheid, maar vooral ook de totale machteloosheid. Robert kan zijn gezin niet beschermen. Het is een situatie die je als lezer nauwelijks kunt bevatten.

En dan komt het moment waarop duidelijk wordt wat er is gebeurd.

De wanhoop van Robert, en later zijn schuldgevoelens, zijn misschien wel de meest aangrijpende onderdelen van het boek. Hij heeft niet alleen zijn vrouw en dochters verloren, maar ook zijn toekomst, zijn houvast en zijn reden om verder te gaan. Toch probeert hij de draad weer op te pakken, mede voor de twee nichtjes die hem nog resten. Maar het verdriet blijkt uiteindelijk ondraaglijk. Zijn levensverhaal maakt duidelijk dat het einde van de oorlog niet automatisch het einde van het lijden betekende.

Albert Einstein

Ook Albert Einstein volgt de gebeurtenissen op afstand vanuit Amerika. De beroemde wetenschapper, die zelf het naziregime was ontvlucht, kan weinig doen om zijn familie in Italië te beschermen. Die afstand maakt het verhaal extra pijnlijk. Terwijl de oorlog langzaam naar zijn einde loopt, wordt een gezin dat geen enkel kwaad heeft gedaan op gruwelijke wijze uit elkaar gerukt.

Wat me ook bijzonder aansprak, is de uitgebreide beschrijving van de jeugd en de achtergrond van beide mannen. Harding schetst een prachtig tijdsbeeld en laat zien hoe hun levens zich ontwikkelen tegen de achtergrond van de grote politieke veranderingen in Europa. Daardoor leer je niet alleen de hoofdpersonen beter kennen, maar begrijp je ook meer van de wereld waarin zij leefden.

Het tweede deel: een langdurige zoektocht naar de waarheid

Na het verhaal over de moord verschuift de aandacht naar wat er daarna gebeurt. Wie waren de daders? Wie gaf opdracht tot de moord? Waarom werd juist dit gezin het slachtoffer? En waarom bleek het zo moeilijk om de verantwoordelijken ter verantwoording te roepen?

Het tweede gedeelte beslaat niet alleen dagen en maanden, maar ook jaren en zelfs decennia. Harding beschrijft hoe het onderzoek op gang komt, welke verklaringen worden afgelegd, welke aanwijzingen worden gevonden en hoe moeilijk het is om de gebeurtenissen achteraf te reconstrueren.

Daarbij wordt duidelijk hoe ingewikkeld onderzoek naar oorlogsmisdaden kan zijn. Getuigen verdwijnen of overlijden, herinneringen vervagen en mensen vertellen niet altijd wat ze weten. Bovendien spelen politieke verhoudingen, angst en de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen een belangrijke rol.

Oorlogsmisdaden

De zoektocht naar de waarheid verloopt dan ook bepaald niet in een rechte lijn. Er zijn aanwijzingen die verder onderzocht moeten worden, verklaringen die vragen oproepen en momenten waarop het lijkt alsof de zaak opnieuw vastloopt.

Dit gedeelte zal vooral lezers aanspreken die graag onderzoeksverhalen lezen. Wie houdt van langdurige speurtochten, het doorspitten van archieven en het zorgvuldig reconstrueren van een misdaad, vindt hier veel om in te duiken. Harding laat zien hoeveel werk er nodig is om een historische zaak te ontrafelen en hoe langzaam de waarheid soms boven tafel komt.

Zelf vond ik het eerste gedeelte het indrukwekkendst. De gebeurtenissen in de villa, de angst van de familie en de wanhoop van Robert hebben de meeste indruk op me gemaakt. Het tweede deel is belangrijk om te begrijpen hoe de zaak zich verder ontwikkelde, maar vraagt als lezer een andere vorm van aandacht. De nadruk ligt hier minder op de persoonlijke tragedie en meer op het onderzoek en de bewijsvoering.

Toch horen die twee delen bij elkaar. Zonder het onderzoek zouden de slachtoffers niet alleen hun leven hebben verloren, maar dreigde ook de waarheid over hun dood op de achtergrond te raken.

Prachtige foto’s

Wat dit boek extra bijzonder maakt, zijn de pagina’s met foto’s. De afbeeldingen in zwart-wit, sepia en kleur geven het verhaal een extra dimensie.

Je ziet de mensen over wie Harding schrijft, de villa waar de gebeurtenissen plaatsvonden en allerlei documenten, ansichtkaarten en brieven die bij het verhaal horen. Daardoor wordt de geschiedenis tastbaarder. De slachtoffers zijn niet langer alleen namen in een boek, maar mensen met gezichten, familiebanden en een eigen leven.

Ook de documenten maken indruk. Ze laten zien dat Harding zijn verhaal niet zomaar heeft samengesteld uit losse herinneringen, maar dat hij zich heeft verdiept in het beschikbare historische materiaal. De foto’s en andere afbeeldingen vullen de tekst aan en maken het boek als geheel bijzonder compleet.

Ik vind dat een grote meerwaarde. Bij historische non-fictie kunnen foto’s en documenten net dat extra stukje werkelijkheid toevoegen waardoor een verhaal nog dichterbij komt. Je beseft opnieuw dat dit geen verzonnen geschiedenis is, maar het leven van echte mensen. Als zij jou ook nog eens recht aankijken vanaf foto’s uit het verleden, krijg ik een brok in mijn keel….

Aanrader

‘De zaak Einstein’ is een indrukwekkend journalistiek verslag van een gruwelijke misdaad tijdens de Tweede Wereldoorlog en de lange zoektocht naar de waarheid die daarop volgde.

Juist nu het Internationaal Strafhof onder vuur staat, zijn dit soort boeken belangrijk!

Wat mij het meest zal bijblijven, is de intense wanhoop van Robert Einstein. Het beeld van een man die zich in de bossen verschuilt, terwijl zijn gezin in levensgevaar verkeert en wordt uitgemoord, is hartverscheurend. En dan het besef dat zijn vrouw en dochters volkomen onschuldig waren. De zinloosheid ervan blijft moeilijk te bevatten.

Ik kan dit boek zeker aanraden aan lezers die geïnteresseerd zijn in de Tweede Wereldoorlog, historische non-fictie en onderzoeksjournalistiek. Het is een prachtig gedocumenteerd boek, met een verhaal dat je niet zomaar loslaat.