Het spel van de honderd bladeren

Het spel van de honderd bladeren’ is geschreven door Varujan Vosganian en vertaald uit het Roemeens door Jan Willem Bos. Het boek is uitgegeven door Uitgeverij Pegasus. De roman is mede tot stand gekomen met een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Varujan Vosganian

Varujan Vosganian is een Roemeense auteur. Zijn eerder verschenen ‘Het boek der fluisteringen’, over het lot van de Armeense gemeenschap in Roemenië, is in Nederland enthousiast ontvangen en beleefde reeds meerdere herdrukken. Varujan Vosganian is een opmerkelijke persoonlijkheid die zich op verschillende terreinen heeft onderscheiden: als politicus, econoom, dichter, romancier en als voorzitter van de Armeense gemeenschap in Roemenië. Zijn leven en werk worden sterk gevormd door zijn Armeense afkomst. Vosganians grootouders waren overlevers van de Armeense genocide van 1915, een traumatische ervaring die diepgaand invloed heeft gehad op zijn literaire en politieke visie. Deze familiegeschiedenis en de Armeense identiteit vormen de rode draad in zijn werk, waarin hij vaak de thema’s onderdrukking, geweld en veerkracht centraal stelt.

Vosganian begon zijn politieke loopbaan na de val van het communisme in Roemenië. Bij de eerste vrije verkiezingen in 1990 werd hij verkozen in het Roemeense parlement. In de jaren ’90 leidde hij een kleine liberale partij, die later opging in de Nationale Liberale Partij (PNL). Zijn politieke carrière bereikte een hoogtepunt toen hij tussen 2006 en 2008 minister van Economische Zaken was in het kabinet-Tăriceanu. Naast zijn politieke activiteiten heeft Vosganian ook tal van economische en politieke publicaties op zijn naam staan, waarin hij zijn visie op economische hervormingen en maatschappelijke veranderingen uiteenzet. Varujan Vosganian is een veelzijdig denker en kunstenaar wiens werk getuigt van een diepe betrokkenheid bij zowel de Armeense als de Roemeense geschiedenis. Zijn literatuur is niet alleen een persoonlijke zoektocht, maar ook een collectieve herinnering aan de kracht en kwetsbaarheid van gemeenschappen die, ondanks alles, blijven bestaan en vertellen.

De roman ‘Het boek der fluisteringen’ (2009), is in meer dan twintig talen is vertaald en wereldwijd geprezen.

Het spel van de honderd bladeren

In een grimmig provinciestadje in het Roemenië van na de revolutie van 1989 proberen drie vrienden hun leven weer zin te geven. In hun kindertijd speelden ze, samen met hun vriend Luca, het spel van de honderd bladeren, het spel dat hun vriendschap bond. Ze sprongen van het ene kastanjeblad naar het andere, wie het verst kwam had gewonnen. In de roman komt dit spel steeds weer naar voren en waaien de bladeren in het verhaal mee. In mijn ogen zijn ze als een soort time-warp. Een time warp (tijdsvervorming) betekent dat de tijd niet op de normale manier verloopt. Het is een denkbeeldige situatie waarin de tijd buigt, stilstaat, of verspringt.

De Roemeense Revolutie

Om dit boek te begrijpen is het wel handig even iets te weten van de Roemeense Revolutie van 1989. Eind 1989 was Roemenië het laatste Oostblokland dat nog steeds onder een hardhandig communistisch regime leefde. Dictator Nicolae Ceaușescu, aan de macht sinds 1965, regeerde met ijzeren vuist. Terwijl in andere Oost-Europese landen de communistische regimes al waren gevallen, leek Roemenië immuun voor verandering. Ceaușescu weigerde elke hervorming en handhaafde een stalinistisch bewind, gekenmerkt door een persoonlijkheidscultus, economische mismanagement en wijdverspreide onderdrukking. De bevolking leed onder voedseltekorten, stroomuitval en een gebrek aan basisvoorzieningen, terwijl Ceaușescu miljarden spendeerde aan megalomane projecten, zoals het Paleis van het Volk in Boekarest. De ontevredenheid groeide, maar door strenge censuur en de alomtegenwoordige geheime politie (Securitate) durfde bijna niemand openlijk te protesteren

.De vonk die de revolutie ontketende, ontstak in Timișoara. Op 16 december 1989 braken daar protesten uit nadat de autoriteiten een kritische dominee wilden deporteren. De demonstraties, aanvankelijk gesteund door de Hongaarse minderheid, groeiden snel uit tot een massale opstand tegen het regime. Binnen enkele dagen sloeg de vlam over naar Boekarest en andere steden. Ceaușescu, die net terugkeerde van een staatsbezoek aan Iran, probeerde de protesten met geweld neer te slaan, maar het leger koos uiteindelijk de kant van de demonstranten

De bloedige dagen van December

De revolutie verliep gewelddadiger dan in enige andere Oostblokland. Op 21 december hield Ceaușescu een toespraak op het balkon van het Centraal Comité-gebouw in Boekarest, maar het publiek keerde zich tegen hem. De volgende dag brak chaos uit. Het leger en de Securitate openden het vuur op demonstranten, met honderden doden tot gevolg. Op 22 december vluchtten Ceaușescu en zijn vrouw Elena per helikopter vanaf het dak van het partijkantoor, maar ze werden snel gearresteerd. Op eerste kerstdag 1989 werden ze na een schijnproces geëxecuteerd. De beelden van hun executie gingen de hele wereld over en markeerden het symbolische einde van het communistische tijdperk in Roemenië. In totaal kostte de revolutie aan meer dan 1.100 mensen het leven, waarvan velen omkwamen in de dagen ná de val van Ceaușescu.

Na de Revolutie: vrijheid, teleurstelling en transitie

Na de val van Ceaușescu kwam er een einde aan de onderdrukking, maar de overgang naar democratie en kapitalisme verliep moeizaam. Ion Iliescu, een voormalig communist, werd de nieuwe president. Hoewel er meer vrijheden kwamen – zoals vrije meningsuiting en betere toegang tot stroom en elektriciteit – bleven veel voormalige communisten in machtsposties. Corruptie en economische problemen bleven wijdverspreid, en de hoop op snelle verbetering vervloog snel. De economische transitie was pijnlijk. Veel staatsbedrijven gingen failliet, de werkloosheid steeg, en jongeren zagen weinig toekomst in Roemenië. Pas met de toetreding tot de Europese Unie in 2007 begon de economie langzaam te herstellen, maar de littekens van de revolutie en de mislukte transitie zijn nog steeds voelbaar

Wat is er met Luca gebeurd?

De drie mannen leven exact in de omstandigheden zoals hierboven beschreven. Armoede, en vooral uitzichtloosheid. Bovendien missen ze Luca enorm en duiken in de archieven waar ze eindelijk, beperkt, toegang toe krijgen.

‘Ik bedenk me dat ons hele leven daarin staat. Al is het iet het onze. Het is het leven dat we voor anderen hebben geleefd. Of wat anderen zich van ons leven meenden te moeten toe eigenen. Alsofze het van ons gestolen hebben. Hoe dikker ons dossier, des te meer onze levens niet onze levens zijn. Alsof we in een stad met glazen wanden woonden. In feite kun je je afvragen vanaf welke dossierdikte het zo is dat je denkt te doen wat je wilt, terwijl je in feite doet wat zij willen.’

Hierdoor komen ze erachter wat er daadwerkelijk met Luca is gebeurd. Luca verdween jaren vóór de revolutie. Langzaam maar zeker lees je in het boek over het trauma van de drie jongemannen en hoe ze hiermee proberen verder te leven. Dit lukt hen echter niet allemaal…

‘Als we het hadden geweten, zouden we hem hebben tegengehouden,’ zei hij. ‘Alleen drong het te laat tot ons door. Door wat hij zei voordat hij in de trein sprong. Ik weet nog dat hij instapte toen de trein al wegreed, hij liet ons met stomheid geslagen achter. Het was een ongehoorde sprong, alsof we het spel van de honderd bladeren aan het spelen waren.’

Het spel van de honderd bladeren – mijn lees-ervaring

‘Het spel van de honderd bladeren’ is pittige literatuur. Lezen voor gevorderden, zoals ik dat wel eens noem. Het is allemaal heel symbolisch, veel metaforen, plotseling zijn er verhalen in het verhaal en de rode draad vasthouden is niet makkelijk. Toch kan ik het een ieder zeker aanraden, voor wie van echte literatuur houdt.

De sfeer is bijzonder. Het is zeer leerzaam want de armoede waarin de drie mannen leven is voor ons ongekend. Armoede, duister, grimmige omgang met anderen en mensen die ondanks alles proberen er wat van te maken. De gemeenschapszin is groot, hoewel men niet bepaald liefdevol met elkaar omgaat.

Dit boek was voor mij een eye-opener omdat het je in een cultuur zet waar we niet eens zover weg vandaan wonen, en toch is het zoveel anders dan onze welvaart. Alles is relatief, dacht ik steeds weer, als je het boek weglegt en terug gaat naar je eigen leven.