Dodeman – Uschi Cops

‘Dodeman’ is geschreven door de Belgische schrijfster, activiste, opiniemaker en curator Uschi Cop. Het boek is uitgegeven door De Arbeiderspers.

Bijzonder boek

Soms lees je een boek waarvan je denkt: wat is dit ontzettend goed geschreven. En tegelijkertijd denk je: ik vind het eigenlijk helemaal niet prettig wat hier gebeurt. ‘Dodeman’ van de Belgische schrijfster Uschi Cop is zo’n boek. Een duister, beklemmend en behoorlijk extreem verhaal over twee tweelingzussen, trauma, femicide, feminisme en de vraag hoe ver je mag gaan in je verzet tegen onrecht.

Dodeman – Titel en cover

De titel, ‘Dodeman’, is wat mij betreft uitstekend gekozen. Ook de cover past er prachtig bij: een ouderwetse klok met vooraan een vrouwelijk figuurtje. In het andere nisje staat een mannetje, maar je ziet hem niet meteen. Het is een sinister figuur, de Dodeman die in het verhaal door de hoofdpersonen Ise en Ursula wordt genoemd. Al vanaf de cover weet je eigenlijk: dit wordt geen gezellig familiedrama.

Ik kwam ter wereld als een gebald hompje vlees. Rood en beweeglijk. De hele buurt krijste ik bij elkaar. Snel daarna werd ik geel, mijn lever was nog niet volgroeid, kon nog niet zuiveren wat er allemaal op mij afkwam. Bloed en gal, vuur en woede, het zijn de stoffen waaruit ik mijn eerste adem nam.

Maar ik kwam niet alleen, ik had een lotgenoot die me was voorgegaan. Jij was niet rood, maar bleek als een preistengel. Je huilde niet, perste je lippen stijf op elkaar. Je eerste daad was het produceren van een slijmerige, pekachtige drol, groot genoeg voor ons tweeën. Een kid gedoemd tot passieve neerslachtigheid, tot een dromerige fantasie, tot het werken voor een ander ten koste van zichzelf.

Een telefoontje

Het verhaal begint wanneer Ise tijdens een diner thuis, waar ze samen met haar man en zoon zit, een onheilspellend telefoontje krijgt. Ze weet onmiddellijk wie er belt en besluit naar haar ouderlijk huis te gaan, naar haar tweelingzus Ursula. Als lezer weet je op dat moment nog niet wat er precies aan de hand is. En dat maakt het eerste hoofdstuk behoorlijk intrigerend.

Bijzonder is ook de manier waarop Uschi Cop het verhaal vertelt. Het boek begint vanuit een soort helikopterview, letterlijk en figuurlijk. Je kijkt als het ware van bovenaf naar wat er gebeurt. Daarna gaat het verhaal over in de ik-vorm en kruip je steeds verder het hoofd van Ise in. Die afwisseling vond ik interessant. Het ene moment ben je toeschouwer, het volgende moment zit je midden in de gedachten en herinneringen van de hoofdpersoon.

Het boek bestaat uit drie verschillende soorten hoofdstukken. We volgen het lopende verhaal, lezen brieven van Ursula aan Ise, waarvan sommige nooit zijn verstuurd, en krijgen hoofdstukken over het Collectief, de feministische beweging waarvan Ursula deel uitmaakt en die zij steeds verder vormgeeft.

Terug naar het ouderlijk huis

Ise arriveert bij het ouderlijk huis en komt nog altijd binnen met de sleutel die op de vertrouwde plek ligt. Het huis is inmiddels een soort puinhoop en terwijl ze er rondloopt, zoekt ze tussen de resten van het verleden naar wat er ooit is geweest.

Pas veel later vindt ze haar zus, in een ronduit ontredderde toestand.

Vanaf dat moment ontvouwt het verhaal zich steeds verder. En dat gebeurt niet netjes van A naar B. Integendeel. Het verhaal maakt flinke sprongen in de tijd. Herinneringen, brieven en gebeurtenissen uit het heden lopen door elkaar heen. Langzaam leer je Ise en Ursula steeds beter kennen en krijg je zicht op hun gezamenlijke verleden.

En dat is geen vrolijke jeugd.

Er was een kille vader, een zieke moeder die veel te jong stierf en een gezin waarin van alles niet werd uitgesproken. Ursula kent de waarheid achter de dood van haar moeder. Die waarheid komt slechts langzaam naar boven en zorgt ervoor dat je steeds anders naar de gebeurtenissen gaat kijken.

De Dodeman

Maar staat ‘Dodeman’ alleen voor een geheimzinnig figuur uit de herinneringen van de zussen? Nee, natuurlijk niet. Er vallen ook daadwerkelijk doden. En opvallend genoeg zijn dat mannen.

Ursula heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld tot een uitgesproken feministe. Ze vangt mishandelde vrouwen op en organiseert met haar Collectief allerlei activiteiten. Alleen worden die activiteiten steeds radicaler. Wat begint als verzet tegen geweld tegen vrouwen, gaat steeds verder. Heel ver. Te ver.

En daar begint voor mij het ongemakkelijke gedeelte van het boek.

Want ik heb ‘Dodeman’ met veel plezier gelezen. Het is ontzettend mooi geschreven en Uschi Cop heeft duidelijk iets te vertellen. Bravo voor zo’n debuut! Maar tegelijkertijd heb ik het boek ook een beetje verafschuwd.

Dat klinkt misschien vreemd, maar juist die tegenstrijdigheid hoort bij mijn leeservaring.

Té feministisch?

‘Dodeman’ is zonder twijfel een behoorlijk feministisch boek. En niet een beetje. De mannenhaat die uit sommige passages spreekt, is groot. Als lezer word je daar onvermijdelijk in meegesleept.

Dat komt ook doordat Cop echte feiten en cijfers verwerkt. Er wordt verwezen naar femicide en naar het geweld tegen vrouwen dat de afgelopen jaren in België heeft plaatsgevonden. Mishandeling, seksueel geweld, dodelijke slachtoffers… Het zijn geen verzonnen drama’s, moorden en problemen. En misschien is juist dat het meest confronterende aan het boek. Die keiharde cijfers. de namen van de vermoorde vrouwen die vaak stuk voor stuk langskomen. Feiten. Geen verzinsels. Je kunt als lezer niet gemakkelijk denken: ach, dit is maar een extreem verhaal. Want onder die extreme gebeurtenissen ligt een werkelijkheid die helaas helemaal niet extreem is maar anno nu (het verhaal is bijzonder actueel) een groot maatschappelijk probleem is.

Er wordt zelfs gesproken over de slaapkamer als de dodelijkste plek. Dat vond ik een huiveringwekkende gedachte. Een slaapkamer associeer je normaal gesproken met veiligheid, intimiteit en rust. Niet met gevaar. Ik merkte dat ik tijdens het lezen regelmatig dacht: ik weet dat dit allemaal bestaat, maar ik wil er eigenlijk helemaal niet zo lang over nadenken.

Hoe ver mag verzet gaan?

En precies daar zit volgens mij de kracht van dit boek. Uschi Cop maakt het haar lezer niet gemakkelijk. Ze neemt een ernstig onderwerp en duwt het steeds verder de extremen in. Daardoor ga je nadenken over de morele grenzen van verzet.

Wanneer wordt verzet gerechtvaardigd? Wanneer slaat het om in geweld? En wat gebeurt er wanneer je jarenlang geconfronteerd wordt met onrecht en besluit dat praten niet meer voldoende is? Het Collectief van Ursula, discussieert er flink op los. Zelfs tijdens de lockdown in de corona-tijd weten ze in de schuur in het donker overleg te voeren. De gesprekken zijn interessant en met veel kennis van geschiedenis en feminisme geschreven.

Ik hoef het met Ursula en haar groep absoluut niet eens te zijn om haar te willen begrijpen. Sterker nog: juist doordat ik haar op sommige momenten helemaal niet kan volgen, bleef ik over haar nadenken. En dat vind ik bij literatuur interessant. In de wereld van Ursula en haar collectief lijkt vrijwel iedere man een potentiële moordenaar te zijn. Intimiteit tussen mannen en vrouwen wordt al snel bekeken als een vorm van geweld en zelfs de liefdesdaad wordt in haar denken verbonden aan verkrachting. De grens tussen bescherming, wantrouwen, woede en regelrechte mannenhaat vervaagt steeds meer.

Daar moest ik als lezer echt even van slikken. Laat ik vooropstellen: natuurlijk is feminisme belangrijk. Gelijke rechten, veiligheid en vrijheid voor vrouwen zijn geen onderwerpen waar ik licht over denk. En de feiten over femicide en geweld tegen vrouwen die in het boek worden genoemd, zijn juist enorm confronterend omdat ze echt zijn.

Maar een totale oorlog tussen mannen en vrouwen? Daar kan ik weinig mee. Als iedere man bij voorbaat als een bedreiging wordt gezien en iedere vorm van intimiteit verdacht wordt gemaakt, vraag ik me toch af waar we uiteindelijk willen uitkomen. En precies daar schuurt ‘Dodeman´ voor mij. Uschi Cop lijkt bewust alle remmen los te gooien. Ze kiest niet voor een gematigde boodschap, maar voor het uiterste. Misschien is dat juist haar manier om ons wakker te schudden. En wakker word je er zeker van. Het boek wil niet gezellig naast je op de bank zitten. Het wil je ongemakkelijk maken, boos maken en vooral laten nadenken over waar de grens ligt tussen verzet en vernietiging.

Moderne heksen

De titel van deze alinea heb ik zelf verzonnen, ik moest er steeds aan denken. Ise en Ursula hebben ondanks de veelal afwezigheid van hun moeder, veel geleerd over tuinieren, bloemen, planten en kruiden. En dan vooral de medicinale en giftige soorten. Ze eten de groenten uit de moestuin en brouwen mengsels voor verschillende doeleinden…

De liefde voor de tuin, van de afschuwelijke boom, een Cipres, die hun vader heeft geplant, tot en met de giftige kruiden wordt mooi en met veel kennis beschreven. En dan is er ook nog de kat ‘Tiran’ genaamd die voortdurend door het verhaal heen wandelt. Het bepaalde voor mijn gevoel, ook veel van de sfeer van het boek. De vergaande glorie van het huis en de tuin en tegelijkertijd ook de liefde ervoor waardoor het lijkt alsof ze beiden zich voortdurend vastklampen aan hun jeugd en elkaar.

Een boek dat blijft hangen

‘Dodeman’ is geen gemakkelijk boek en zeker geen boek voor tere zieltjes. Het is donker, gewelddadig, psychologisch en soms ronduit ongemakkelijk. Maar het is ook intelligent en prachtig geschreven.

Ik denk daarom dat dit boek niet alleen interessant is voor feministen. Misschien juist wel voor lezers die graag literatuur lezen waarin je wat dieper moet graven. Voor mensen die geïnteresseerd zijn in menselijke psychologie, trauma, machtsverhoudingen en de ingewikkelde vraag wat er gebeurt wanneer mensen hun grenzen verleggen.

En natuurlijk voor tweelingzussen.

Want de band tussen Ise en Ursula is minstens zo interessant als alle grote maatschappelijke thema’s in het boek. Wat betekent het om samen op te groeien, dezelfde ouders te hebben en toch ieder een totaal andere weg te kiezen? Hoeveel van je verleden draag je met je mee? En hoeveel van jezelf herken je nog in de ander?

Ik heb ‘Dodeman’ bewonderd. Ik heb me eraan geërgerd. Ik heb het soms willen wegleggen en daarna toch weer verder willen lezen. Maar wel absoluut: een prachtig debuut van Uschi Cop!