U bent hier – Kunst in Amsterdam

‘U bent hier’ is geschreven door Amal Alhaag, Rabiaâ Benlahbib, Jeroen Boomgaard, Edo Dijksterhuis, Jan Willem Kaldenbach, Claudia Linders, Radna Rumping, Suzanne Sanders, Hanna ’t Sas, Sandra Smets en Annemarie de Wildt. De samenstelling en eindredactie is verzorgd door Edo Dijksterhuis. Het boek is uitgegeven door Waanders Uitgevers Zwolle. De publicatie is mogelijk gemaakt door Amsterdams Fonds voor de Kunst, Stadscuratorium Amsterdam en Stichting Jaap Harten Fonds.

Op pagina 265 kun je een korte bio van alle auteurs lezen.

De stad als openluchtmuseum – waarom kunst in de openbare ruimte onze aandacht verdient

De zomer is het seizoen waarin we massaal op pad gaan. We zoeken verkoeling aan zee, struinen over festivals, bezoeken gezellige markten of vullen een middag met winkelen. Allemaal heerlijke manieren om vrije tijd door te brengen. Maar er is nog een manier om een zomerdag verrassend en inspirerend in te vullen, en die kost vaak helemaal niets: wandel eens bewust door een stad of dorp en kijk naar de kunst in de openbare ruimte.

Niet vluchtig, zoals we meestal doen, maar met aandacht.

Want zodra je dat doet, ontdek je dat een stad eigenlijk een openluchtmuseum is.

Meer dan een beeld op een sokkel

Nog geen twee minuten wandelen door Amsterdam en je komt wel een kunstwerk tegen. (Amsterdam heeft meer dan 1700 kunstwerken en herdenkingsmonumenten in de openbare ruimte. De gemeente onderhoudt en documenteert deze uitgebreide collectie via het platform Buitenkunst Amsterdam, waar je de specifieke locaties, achtergronden en details van alle individuele sculpturen en gedenktekens kunt bekijken.) Een bronzen beeld, een monument, een gevelreliëf, een muurschildering of een eigentijdse installatie. Vaak lopen duizenden mensen er dagelijks langs zonder zich af te vragen waarom het daar staat.

Dat is eigenlijk jammer.

Kunst in de openbare ruimte is veel meer dan versiering. Ze verfraait de omgeving, maar vertelt tegelijkertijd verhalen. Over de geschiedenis van een plek. Over belangrijke gebeurtenissen. Over mensen die de stad hebben gevormd. Over idealen, verdriet, vrijheid, strijd en herinneringen. Soms confronteert een kunstwerk ons met maatschappelijke vraagstukken, soms biedt het juist troost of schoonheid.

Een kunstwerk zegt als het ware: hier ben je. Niet alleen geografisch, maar ook historisch en cultureel.

Amsterdam als voorbeeld

Juist dat maakt het boek ‘U bent hier’ zo bijzonder. Het boek heeft als subtitel: Kunst in de openbare ruimte van Amsterdam. De vele enthousiaste auteurs laten zien dat de Amsterdamse collectie veel meer is dan een verzameling losse kunstwerken. Ze onderzoeken hoe kunst de stad vormgeeft, hoe de betekenis ervan voortdurend verandert en hoe de openbare ruimte steeds opnieuw onderwerp van gesprek is.

Edo Dijksterhuis gaat een stapje verder in zijn voorwoord;

‘Behalve enthousiasmeren wil deze publicatie vooral agenderen. Kunst in de openbare ruimte gaat niet alleen over het ‘hier’ waar u nu bent, maar ook over het ‘waarheen’ we met zijn allen gaan. Daar wordt momenteel te weinig structureel en fundamenteel over gesproken en nagedacht. Er is behoefte aan een duidelijk zichtbaar debat over kunst in de openbare ruimte en burgers die argumenten in handen krijgen om dat debat inhoudelijk te voeren. Daarvoor is meer kennisdeling nodig, maar bovenal een beter idee over de Collectie Amsterdam – wat zij betekent of kan betekenen, voor wie, waarom en in welke vorm. Zodat die ruim 1700 kunstwerken geen incidenten zijn maar onderdeel van een verzameling, een samenhangend geheel met allerlei dwarsverbanden, verwijzingen en verankering in de stad..

Openbare ruimte Amsterdam

Van wie is die openbare ruimte eigenlijk? Wie krijgt een monument? Welke verhalen worden verteld en welke ontbreken nog? Wat betekent een kunstwerk voor de bewoners van vandaag, terwijl het misschien tientallen jaren geleden is geplaatst?

Het boek kijkt niet alleen naar de schoonheid van de kunstwerken, maar ook naar hun maatschappelijke betekenis. Daarbij worden zowel de sterke kanten als de pijnpunten van de Amsterdamse collectie besproken. Het resultaat is geen droge catalogus, maar een uitnodiging om beter te leren kijken.

En precies daarin schuilt de kracht van deze uitgave.

Je gaat anders wandelen

Goede boeken veranderen soms niet je mening, maar wel je manier van kijken. Dat is precies wat dit boek doet. Na het lezen loop je niet langer gedachteloos langs een beeld. Je vraagt je af waarom het daar staat. Waarom juist deze vorm? Waarom deze kunstenaar? Waarom op deze plek? Ineens blijkt een eenvoudige wandeling een ontdekkingstocht te zijn. Dat is misschien wel het mooiste cadeau dat een boek kan geven.

Iedere stad verdient zo’n boek

Tijdens het lezen bekroop mij voortdurend dezelfde gedachte: eigenlijk zou iedere stad, iedere gemeente en iedere streek een vergelijkbare uitgave moeten hebben.

Niet alleen Amsterdam bezit een rijke verzameling kunst in de openbare ruimte. Ook kleinere plaatsen hebben beelden, monumenten, herdenkingsstenen, kunstwerken in parken, op rotondes, aan gevels of op pleinen. Vaak kennen inwoners ze al hun hele leven, zonder nog te weten waarom ze er staan.

Juist de verhalen achter die kunstwerken maken ze waardevol. Wanneer je weet dat een beeld verwijst naar een verdwenen fabriek, een oude veenkolonie, een oorlogsslachtoffer, een beroemde inwoner of een karakteristiek beroep uit de streek, krijgt zo’n kunstwerk ineens een heel andere betekenis. Het wordt onderdeel van het collectieve geheugen.

Kunst geeft een plek identiteit

We spreken vaak over gebouwen als herkenningspunten, maar kunst vervult minstens zo’n belangrijke functie. Wie regelmatig ergens komt, herkent een stad niet alleen aan kerktorens of stations. Ook beelden, fonteinen en monumenten worden vanzelf oriëntatiepunten.

“Ik spreek je af bij dat beeld.”

“Na de fontein moet je links.”

“Als ik dát kunstwerk zie, weet ik dat ik bijna thuis ben.”

Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar juist daarin schuilt de kracht van kunst in de openbare ruimte. Ze wordt onderdeel van ons dagelijks leven zonder dat we ons daarvan altijd bewust zijn. Kunst geeft een stad letterlijk een gezicht.

Thuis

Zelf kom ik niet vaak in Amsterdam. Toch spreekt dit onderwerp mij enorm aan, juist omdat ik ook in mijn eigen woonomgeving ervaar hoe belangrijk kunst in de openbare ruimte kan zijn.

Ook waar ik woon staan beelden en monumenten. Sommige zijn modern, andere herinneren aan de geschiedenis van de streek. Zonder dat ik er dagelijks bewust bij stilsta, zijn ze onderdeel geworden van mijn gevoel van thuiskomen.

Wanneer ik zo’n bekend beeld zie, weet ik waar ik ben. Het voelt vertrouwd. Het zijn bakens in het landschap geworden.

Misschien is dat wel de grootste kracht van openbare kunst. Ze maakt een omgeving eigen. Ze verbindt verleden en heden. Ze geeft karakter aan een plek die anders zomaar inwisselbaar zou kunnen zijn. Juist doordat een kunstwerk verwijst naar de geschiedenis, de cultuur of de identiteit van een gemeenschap, krijgt een stad of dorp een eigen ziel.

De verhalen blijven leven

Steden gaan steeds meer op elkaar lijken, met dezelfde winkels, dezelfde ketens en dezelfde gebouwen, hierdoor wordt het belang van openbare kunst alleen maar groter. Kunst vertelt de verhalen die anders langzaam zouden verdwijnen. Ze houdt herinneringen levend. Ze nodigt uit tot gesprek. Ze roept emoties op. En soms laat ze ons simpelweg even stilstaan. Dat is misschien wel haar belangrijkste functie.

U bent hier – een zomerse aanrader

Onder de afbeeldingen van de kunstwerken heb ik geen namen en locaties gezet. Veel leuker is: koop dit boek en ga op pad. Dit boek is veel meer dan een uitgave voor kunstliefhebbers alleen. Het is een uitnodiging om langzamer te kijken. Om nieuwsgierig te zijn. Om tijdens een wandeling niet alleen de route te volgen, maar ook de verhalen die onderweg op je wachten. Winkelen? Terrasjes zitten? Kan ook, maar een ‘Kunst-tocht door Amsterdam’ is weer eens wat anders en na afloop zul je blij zijn met de ontdekkingstocht.

Wandel vooral zonder haast, zoek de kunstwerken op en verdiep je in hun achtergrond. Ik durf bijna te garanderen dat je daarna nooit meer op dezelfde manier door een stad zult lopen. Want zodra je de betekenis achter een kunstwerk kent, zie je niet alleen het beeld. Je ziet de geschiedenis, de mensen, de stad.

Dit boek is een aanrader voor iedereen die van kunst houdt, of je nu in Amsterdam woont of niet!