‘Toneelstukken’ is geschreven door Rutger Willem Weemhoff en uitgegeven door Uitgeverij Partout. Het zijn drie toneelstukken in één boek, te weten: Victoria, De Emotionelen en De Zelfmoordenaar.

Nooit eerder las ik een boek dat toneelstukken bevatte. Ik ga in deze blog dan ook uitgebreid in op de vraag: “Hoe lees je eigenlijk een toneelstuk als je dat nog nooit hebt gedaan?”

Een toneelstuk lees je anders dan een roman

Wie nog nooit een toneelstuk heeft gelezen, zal misschien denken dat er iets ontbreekt. Waar zijn de lange beschrijvingen? Waar is de verteller die uitlegt wat personages denken of voelen? Dat was ook mijn eerste gedachte toen ik ‘Toneelstukken’ van Rutger Willem Weemhoff opensloeg. Al snel ontdekte ik dat je een toneelstuk helemaal niet moet lezen zoals een roman. Het vraagt een andere manier van kijken – of eigenlijk: van verbeelden.

Een blauwdruk voor een voorstelling

Een toneeltekst is geen eindproduct, maar een blauwdruk voor een voorstelling. De schrijver geeft je de dialogen, soms een paar aanwijzingen over het decor of de spelers, en daarna is het aan jou. Jij bepaalt hoe een personage een zin uitspreekt, hoe een stilte voelt, hoe een blik wordt gewisseld of hoe een ruimte eruitziet. Tijdens het lezen ben je tegelijkertijd publiek, regisseur en acteur. Dat maakt het lezen verrassend actief.

Maar ik zié het niet

De grootste valkuil is dat je te snel wilt weten wat er gebeurt. Bij toneel gaat het juist om wat er tussen de regels gebeurt. Luister als lezer naar de gesprekken. Let op de woorden die personages kiezen, maar ook op wat ze vermijden. Wie neemt de leiding? Wie zwijgt? Waarom valt er ineens een stilte? Juist die momenten maken een scène spannend. Waar een romanschrijver gevoelens vaak beschrijft, laat een toneelschrijver ze zien in gedrag en dialoog. En dat is nu net wat je niét ziet in een toneelstuk op papier…

Het helpt om tijdens het lezen de voorstelling echt voor je te zien. Zie de spelers over het podium lopen. Stel je de gezichtsuitdrukkingen voor. Lees een scène desnoods hardop; ineens hoor je het ritme van de tekst en merk je hoe natuurlijk – of juist ongemakkelijk – gesprekken klinken. Dan begrijp je waarom toneel geschreven is om gespeeld te worden.

_{Foto’s van Rutger Willem Weemhoff}

En hoe weet je dan of een toneelstuk goed is?

Daar is geen eenvoudig antwoord op. Voor mij zit de kwaliteit niet in spectaculaire gebeurtenissen, maar in de kracht van de dialogen. Een goed toneelstuk laat je geloven dat de personages echte mensen zijn. Hun woorden blijven hangen, hun conflicten voelen herkenbaar en je merkt dat er onder elk gesprek meer schuilgaat dan alleen de uitgesproken tekst. Soms gebeurt er nauwelijks iets op het podium, terwijl de spanning als lezer toch steeds verder oploopt. Dat is misschien wel de grootste kunst van een toneelschrijver.

In ‘Toneelstukken’ laat Rutger Willem Weemhoff zien hoe sterk dialogen kunnen zijn. Zijn achtergrond als acteur is duidelijk merkbaar: de teksten voelen alsof ze wachten op spelers die ze tot leven brengen. Maar ook zonder podium werken ze. Als lezer bouw je zelf de voorstelling op, scène voor scène.

Toneelstukken

Het boek is opgedeeld in drie toneelstukken.

Victoria – een eenakter

Dit toneelstuk is oorspronkelijk geschreven als leerstuk voor het vierde jaar van de Toneelschool. Het uitgangspunt is het overlijden van een medestudent en de vraag wat zo’n gebeurtenis losmaakt bij haar leeftijdgenoten. De nadruk ligt op rouw, groepsdynamiek en de verschillende manieren waarop jonge mensen met verlies omgaan.

Victoria heeft zelfmoord gepleegd. Maar waarom? Gaandeweg begrijp je uit de dialogen van telkens twee personen wat er is gebeurd, of wat je denkt dat er is gebeurd. Het toneelstuk eindigt met een baby die op het toneel ligt. Was Victoria zwanger?

Ik vond dit toneelstuk niet eenvoudig om te lezen maar merkte wel dat ik er nog een tijdje over liep te denken. Ineens dacht ik ook aan de allerlaatste scène van de film: 2001 – A Space Odyssey. Was de baby op het laatst een symbool voor de wedergeboorte van Victoria? Of maak ik er nu meer van dan de bedoeling was van het toneelstuk?

Precies… dát effect heeft dus een toneelstuk op je. Je gedachten worden creatief en vullen het verhaal zelf aan.

De Emotionelen – een avondvullend stuk voor slechts twee acteurs.

De acteurs spelen samen ongeveer dertig verschillende rollen spelen. In een reeks korte scènes verschijnen de meest uiteenlopende duo’s: van pubers tot bejaarden, van God en de Duivel tot een rechercheur en een terrorist. Het stuk onderzoekt hoe emoties mensen verbinden én uit elkaar drijven.

Van dit toneelstuk heb ik genoten. De verhalen waren zó verrassend dat ik het niet had kunnen verzinnen. De emoties hebben een aanloopje van rustig en teder naar haat en wanhoop. Alle emoties komen voorbij en eindigen in een climax. Het beste vond ik de dialogen over De Hysterie (een nogal vreemdsoortige therapie-behandeling) en Het Verdriet (knap geschreven dialoog over een verzetsstrijders uit de Tweede Wereldoorlog.

Het voordeel van het lézen van dit toneelstuk is dat je tussen de bedrijven door even pauze kunt nemen. Ik denk dat dit een behoorlijk intense avondje geweest zou zijn in een theater.

De Zelfmoordenaar – een avondvullend toneelstuk.

Dit toneelstuk gaat over Isak, die zijn naasten uitnodigt om afscheid van hem te nemen omdat hij een einde aan zijn leven wil maken. De dood staat hier centraal; een typisch thema dat in de werken van Rutger Willem Weemhoff telkens terugkomt.

Vanaf dat moment neemt het verhaal een andere wending dan hij had voorzien. Het stuk gebruikt een zwaar onderwerp om vragen te stellen over de waarde van het leven, relaties en menselijke keuzes.

Aangezien ik meer boeken van deze auteur/acteur/uitgever heb gelezen, voelde dit toneelstuk voor mij gek genoeg ‘comfortabel’, terwijl het toch echt wel heel heftig is. Ik kan dit toneelstuk iedereen aanraden. Hoe beleef je de dood? Als vriend, als vijand, of wil je er vooral niét over nadenken…

Toneelstukken – voor wie durft

Voor wie nog nooit een toneelstuk heeft gelezen, is deze bundel een mooie kennismaking. Niet omdat alles meteen gemakkelijk is, maar omdat je ontdekt dat lezen ook kijken kan zijn. Je leest niet alleen een verhaal; je bouwt een voorstelling op in je eigen verbeelding. Dat maakt een toneeltekst anders dan een roman en juist daarom zo bijzonder.

Los daarvan zet deze bundel je aan het denken. Natuurlijk komen thema’s als de dood en verlies voorbij, maar uiteindelijk gaan de stukken vooral over mensen: over relaties, misverstanden, emoties en de manier waarop we elkaar proberen te begrijpen. We kijken allemaal vanuit ons eigen perspectief naar de werkelijkheid en zijn vaak overtuigd van onze eigen waarheid. Juist deze toneelstukken laten zien hoe verhelderend het kan zijn om dezelfde situatie eens door de ogen van een ander te bekijken. Misschien is dat wel de grootste kracht van goed toneel: het vertelt niet wat je moet denken, maar nodigt je uit om anders te kijken.

Het boek is hier te koop (klik op de afbeelding)