Het lelijke jonge eendje – Lithografiëen

‘Het lelijke jonge eendje’ ”is geschreven door Hans Christian Andersen uit 1893, werd voor het eerst in 1970 uitgegeven door A.S.Schoonderbeek – Laren. Hierna werd het in 2000 voor het laatst herdrukt. Maar we praten in deze blog over de bijzondere heruitgave, in een prachtige hardcover, van Uitgeverij Noordboek in 2026.

Het lelijke eendje of Het lelijke jonge eendje is een sprookje van de Deense schrijver Hans Christian Andersen, het verscheen in 1843. Beide benamingen zijn correct.

Lithografieën

De lithografieën van Theo van Hoytema nemen een bijzondere plaats in binnen de Nederlandse boekillustratie rond 1900. Van Hoytema was niet alleen tekenaar, maar ook een meester in de techniek van de lithografie: een drukprocedé waarbij een tekening op steen wordt aangebracht en vervolgens in meerdere kleuren kan worden afgedrukt. In zijn werk combineerde hij een verfijnde lijnvoering met subtiele kleurvlakken, waardoor zijn prenten zowel decoratief als verhalend zijn.

Prachtige afbeeldingen

Voor het prentenboek ‘Het lelijke jonge eendje’ maakte Van Hoytema een reeks van ongeveer 31 lithografieën. Opvallend is dat beeld en tekst hier volledig geïntegreerd zijn: de tekst is vaak onderdeel van de compositie en volgt de beweging van de illustratie. Dit was vernieuwend voor die tijd en maakt het boek tot een vroeg voorbeeld van het moderne prentenboek, waarin beeld de drager van het verhaal is.

De stijl van Van Hoytema kenmerkt zich door een sterk gevoel voor sfeer en perspectief. In ‘Het lelijke jonge eendje’ wordt de wereld vaak weergegeven vanuit het standpunt van het kleine eendje: groot, dreigend en soms verwarrend. Zijn gebruik van beperkte, maar zorgvuldig gekozen kleuren versterkt de emotionele lading van het verhaal, terwijl de duidelijke lithografische lijnen zichtbaar blijven en het geheel een ambachtelijk karakter geven.

De recente heruitgave in 2026 door uitgeverij Noordboek/Bornmeer laat zien dat deze lithografieën nog steeds gewaardeerd worden. Het werk wordt vaak beschouwd als een van de mooiste Nederlandse prentenboeken, juist vanwege de eenheid van kunst en verhaal. De herdruk sluit aan bij een bredere hernieuwde belangstelling voor klassieke boekkunst en lithografie als artistieke techniek, waarbij Van Hoytema geldt als een van de belangrijkste vertegenwoordigers in Nederland.

Mijn mening: ik vind de afbeeldingen interessant om te bekijken; er valt veel te ontdekken als je langer kijkt. De teksten zijn vaak lastig te lezen. Door het boek hardop voor te lezen, zal het al snel wennen. De kleuren van deze uitgave zijn erg mooi en subtiel.

Het lelijke jonge eendje

Het verhaal van ‘Het lelijke jonge eendje’ van Hans Christian Andersen is op het eerste gezicht eenvoudig: een jong dier dat wordt verstoten omdat het anders is, en uiteindelijk zijn ware aard ontdekt. Maar onder die ogenschijnlijk simpele vertelling schuilt een diepere laag van symboliek. Het eendje staat voor het individu dat zich niet thuis voelt in zijn omgeving, dat wordt beoordeeld op uiterlijk en daardoor buitengesloten raakt. De uiteindelijke transformatie in een zwaan symboliseert zelfontdekking, groei en het vinden van een plek waar je wél gezien wordt zoals je bent.

Dit is een mooi verhaal om aan kinderen voor te lezen. Je kan er vele kanten mee op. Wat is lelijk? Wat is mooi? Het hangt vooral van de context af!

Thema’s: tijdloos en universeel

Het verhaal gaat over universele thema’s als identiteit, eenzaamheid en acceptatie. Het laat zien dat “anders zijn” niet iets negatiefs is, maar juist een teken kan zijn van verborgen schoonheid of potentie. Tegelijkertijd zit er ook een zachte kritiek in op de maatschappij: hoe snel wordt er geoordeeld op basis van uiterlijk, en hoe weinig ruimte is er soms voor ontwikkeling? Juist doordat het verhaal eenvoudig blijft, kan het op verschillende niveaus gelezen worden—door kinderen als een hoopvol sprookje, en door volwassenen als een bijna filosofische reflectie op het leven.

Kunst en een sprookje

Wanneer je dit verhaal combineert met de lithografieën van Theo van Hoytema, ontstaat er iets bijzonders. Zijn beelden versterken de emotionele reis van het eendje: de leegte van de winter, de dreiging van de buitenwereld en uiteindelijk de lichtheid van de ontdekking. De kunst voegt een extra laag toe, waardoor het verhaal niet alleen gelezen maar ook gevoeld wordt.

Mooi cadeau voor Pasen!

Dit boek zo’n mooie keuze als cadeau. Voor een kunstliefhebber is het een klein meesterwerk van boekillustratie, waarin techniek en verhaal samenkomen. Voor kinderen is het een toegankelijk en ontroerend verhaal dat iets wezenlijks vertelt over jezelf mogen zijn. En voor jezelf is het een boek om af en toe opnieuw te openen—om even stil te staan bij die eenvoudige, maar krachtige boodschap. Het is een klassieker waarin kunst niet alleen een versiering is, maar echt de hoofdrol speelt.