De meisjes van Wijnberg en Montalcini

Recensie van Sarah Morton

‘De meisjes van Wijnberg en Montalcini’ is geschreven door Heleen Wagemans en uitgegeven door uitgeverij Elikser. Het verhaal speelt zich grotendeels af in het Amsterdam van de jaren dertig. 

Jopie en Dirkje

Het verhaal beweegt zich in romanvorm in de context van historische feiten en volgt twee aanvankelijk nog heel jonge vrouwen, Jopie en Dirkje. Beiden uit een gezin waar armoede heerst.  

Dirkje groeit op in Urk. Het leven is er een van keihard werken en kansen op een beter leven zijn schaars.

Jopie groeit op in Asterdorp in een woonvoorziening die in die tijd een zwaar stigma draagt. Het dorp is opgericht voor de in die tijd zogenoemde ‘ontoelaatbaren’; synoniem voor mensen die door de samenleving als problematisch en asociaal worden gezien. In werkelijkheid zijn het vaak gewone gezinnen die door pech en andere omstandigheden in armoede vastlopen. Ook het gezin van Jopie behoort daartoe. De controle is streng in Asterdorp, de bewoners worden ‘heropgevoed’ en dus voortdurend in de gaten gehouden.

Wanneer de bevlogen maatschappelijk werkster Flora de Miranda als opzichter van Asterdorp er voor zorg draagt dat Jopie als dienstmeisje kan gaan werken bij een gegoede familie, kruisen de levens van de beiden meisjes elkaar. Jopie zal dan spoedig in het gezin Montalcini in dienst komen, als kindermeisje voor de achtjarige zonen Simone en Niccolo van de familie Montalcini. Maar voor ze daar echt kan beginnen moet ze eerst het vak nog leren van Dirkje, die in dienst is bij de familie Wijnberg. Zo ontmoeten ze elkaar bij de Familie Wijnberg. Beiden nog tieners en met een heel leven voor hen.

“Dirkje en Jopie zitten in de keuken van de familie Wijnberg. Jopie heeft net een schort omgedaan, een mutsje opgezet, wipt heen en weer op een kruk en stelt de ene vraag na de andere, als ook over haar toekomstige werkgever, Meneer Montalcini. Nog even en ze zal bij hem in dienst treden.
Dirkje vouwt onderwijl de servetten op die ze die ochtend heeft gestreken en legt ze op een stapeltje. Van een van de servetten zit een stukje kant los. Ze inspecteert het zorgvuldig en legt het apart om het later te verstellen.”

Geleidelijk ontstaat een hechte, langdurige vriendschap tussen de meisjes. Jopie uit Asterdorp is energiek, spontaan en recht uit haar hart. Met haar natuurlijke humor en een vastberadenheid weet ze eenmaal ingewerkt door Dirkje, de levenslustige leergierige tweeling Simone en Niccolo in goede banen te leiden. Iets wat de eerdere kindermeisjes nooit is gelukt.

Dirkje heeft een heel ander karakter. Ze is zorgvuldig, ijverig en bescheiden. Zij is verder ook nog een uitstekend zwemster. 

Familie Wijnberg 

Dirkje’s talent voor zwemmen blijkt van groot belang in haar werk bij de familie Wijnberg. Jaren eerder verdronk daar een dochtertje nadat ze was toevertrouwd aan een kindermeisje dat niet kon zwemmen. Nu mevrouw Wijnberg opnieuw in verwachting is, wil zij geen enkel risico meer nemen.

In het gezin Wijnberg is er ook een ‘waakhond’, de herdershond Bella die later in het verhaal nog een belangrijke rol gaat spelen.

De Familie Montalcini

Wanneer de familie Montalcini naar Italië reist gaat Jopie met hen mee. Daar ontmoet ze een zevenjarige meisje genaamd Tova en haar ouders. Jopie sluit Tova al snel in haar hart. Ze geniet ervan voor haar te zorgen en is dolgelukkig wanneer Tova uiteindelijk zelfs met hen meekomt naar Nederland.

Tweede Wereldoorlog

Intussen groeien Jopie en Dirkje zelf verder op en vinden steeds meer hun eigen weg. Dirkje wordt zwemlerares en trouwt met dominee Johannes. Dan maakt het verhaal een sprong in de tijd. Het is plotseling 1941. De oorlog is begonnen en heeft het leven ingrijpend veranderd. Jopie raakt samen met haar man Sal een bokser en eierenverkoper; betrokken bij het verzet. Sal groeit uit tot een leider van een knokploeg.

Tova en haar ouders moeten onderduiken. Wanneer het bericht komt dat zij zijn opgepakt en zijn opgesloten in Asterdorp, dat inmiddels als Joods getto wordt gebruikt, besluit het verzet een bevrijdingsactie op touw te zetten. De voorbereidingen zijn zorgvuldig en de uitvoering is spannend om te lezen. De herdershond Bella speelt daarin een belangrijke rol, om de waakhond van de bezetter af te leiden. 

De oorlog brengt pijnlijke keuzes en verscheurende momenten. Zo hebben de tweeling Simone en Niccolo net een succesvol muziekoptreden achter de rug wanneer Jopie hen komt vertellen dat ze moeten onderduiken. Niet alleen dat; ze moeten ook van elkaar gescheiden worden om minder op te vallen. Voor twee broers die altijd hecht waren, is dat een zware slag. 

De meisjes van Wijnberg en Montalcini – mijn leeservaring:

Op de achterflap staat dat het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van de twee dienstmeisjes. In de praktijk verschijnt er echter vaak een soort ‘alwetende verteller’. Regelmatig wordt veel achtergrondinformatie gegeven die niet altijd blijft hangen en het tempo van het verhaal soms wat vertraagt. Dat is jammer, want het verhaal zelf is ontroerend en op momenten ook zeer spannend.

Wat ik sterk vind, is dat alle verschillende personages aan het woord komen. Daardoor leer je hen goed kennen en wandel je als het ware een stukje met hen mee. Ik merkte dat ik gaandeweg zelfs op hen gesteld raakte.

De emoties blijven echter vaak wat aan de oppervlakte. Ze worden benoemd, maar krijgen niet altijd de diepgang die je bij sommige gebeurtenissen verwacht. Zo verliest Jopie plotseling haar vader op wie ze zeer gesteld was. Een tragische wending, waar ze echter dan snel overheen lijkt.

Toch zijn er ook momenten die je onverwacht bij de keel grijpen. Bijvoorbeeld wanneer Moeder Wies haar dochter Jopie vertelt dat Asterdorp is veranderd in een Joods getto:

“Gisteren hebben ze hier de eerste mensen gebracht. Allemaal joden, gevlucht uit Duitsland of uit Oost-Europa.. nee, niet rijk zoals de Montalcini’s .. sommigen waren zelfs in lompen gekleed. En wie de borg niet kon betalen werd meteen uit de rij gehaald en weggebracht. God weet waarheen.”

Het zijn passages als deze die het verhaal indringend maken en blijven hangen.

En alles bij elkaar maakt het ‘De meisjes van Wijnberg en Montalcini ‘ tot een waardevol boek met een intrigerende historische achtergrond. Tegelijk had het verhaal zeker aan kracht kunnen winnen wanneer sommige passages minder afstandelijk waren geschreven. Af en toe lijkt er een dun laagje stof over delen van het verhaal te liggen. Juist de meer persoonlijke fragmenten voelen dan als een frisse wind .. ze brengen het verhaal weer tot leven!