De brave soldaat Švejk

‘De brave soldaat Švejk’ is geschreven door Jaroslav Hašek (1883-1923). De gebundelde drie delen zijn in een prachtig gebonden dikke (1019 pagina’s) hardcover uitgegeven door Uitgeverij Pegasus. Het verhaal is het het Tsjechisch vertaald en van noten en een nawoord voorzien door Kees Mercks.

De vele illustraties zijn getekend door Josef Lada (1887-1957), een vriend van Hašek, de oorspronkelijke tekeningen van hem zijn in dit boek tussen de verhalen opgenomen.

Lachen en huiveren

‘De brave soldaat Švejk’ is een boek dat je regelmatig hardop doet lachen, maar ook confronteert met de wreedheid van oorlog en bureaucratie. Hašeks geniale satire zorgt voor absurde, komische scènes die je met een glimlach doen lezen, maar tussen de regels door schetst hij een grimmig en meedogenloos tijdsbeeld. Wat opvalt, is hoe geweld, onrecht en menselijk leed soms als “de normaalste zaak van de wereld” worden gepresenteerd. Dat maakt het boek niet alleen hilarisch, maar ook ontregelend en indringend. Met een lach én een traan heb ik deze dikke pil tijdens de feestdagen en de eerste weken van januari gelezen. Het is een boek waar je de tijd en rust voor nodig hebt.

De brave soldaat Švejk: Een meesterwerk van satire en absurdisme

Eerste uitgave en context

‘De brave soldaat Švejk’ (Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války) verscheen voor het eerst in 1921–1923, maar bleef onvoltooid door de vroege dood van Jaroslav Hašek in 1923. Het boek is een verzameling van alle delen, waarvan het vierde deel postuum werd gepubliceerd. Hašek schreef het werk tijdens en kort na de Eerste Wereldoorlog, een periode van politieke chaos en sociale onrust in Centraal-Europa. Het boek is sterk beïnvloed door Hašeks eigen ervaringen als soldaat in het Oostenrijk-Hongaarse leger en zijn kritische kijk op militarisme, bureaucratie en nationalisme.

Het is niet alleen een komisch boek, maar ook absoluut een historisch document. Hašek schetst een levendig, chaotisch beeld van Praag en het Oostenrijk-Hongaarse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog. Vele bekende namen passeren de revue. Je proeft de sfeer van de kroegen, de straten, de kazernes en de treinen vol soldaten. Het boek is vol details over het dagelijks leven, de taal, de politiek en de sociale verhoudingen van die tijd. Švejk is ondanks alles een levensgenieter bij uitstek en neemt niet alleen zichzelf maar het hele leven met een korreltje zout.

De brave soldaat Švejk was/is een overweldigend succes

Het karakter van het boek ligt in de, in mijn ogen geniale, combinatie van bijtende satire en onweerstaanbare humor. Švejk, de antiheld die met schijnbare domheid en onschuld de absurditeit van oorlog en autoriteit blootlegt, verovert al snel je hart. Zijn “brave” maar in wezen subversieve houding maakt hem tot een onvergetelijk personage: een man die met een glimlach het systeem ondermijnt en je zowel aan het lachen maakt als aan het denken zet. Regelmatig dacht ik: is ie nou écht gek of doet ie alsof? Eigenlijk bleef ik dat het hele boek wel een beetje denken…

Ik besprak het zelf met mijn nam die de TV serie ooit had gezien. “Hij doet alsof”, was zijn mening. Maar ik heb toch ook vaak gedacht dat Švejk echt een simpele ziel was. Al snel viel de vergelijking met andere beroemde ‘gekken’ in ons gesprek. Mister Bean, Louis de Funès, Laurel en Hardy en hilarische scènes uit Monty Python. Švejk blijft toch echter moeilijkr te pijlen vooral door het achtergrondverhaal: De Wereldoorlog (die nog niet de Eerste Wereld Oorlog werd genoemd).

Švejk is dus meer dan alleen komisch; het is een scherpe aanklacht tegen oorlog, bureaucratie en de hypocrisie van de macht – thema’s die universeel en tijdloos zijn. Of je het boek nu leest, of dat men het vroeger las, de kritiek voelt herkenbaar en akelig actueel.

Absurdisme

Daarnaast is het de absurditeit die het verhaal zo krachtig maakt. De situaties waarin Švejk belandt, zijn zo overdreven dat ze tegelijkertijd hilarisch en tragisch zijn. Hašek weet als geen ander de waanzin van de oorlog en de bureaucratie te beschrijven, waardoor het boek een breed publiek aansprak – en nog steeds aanspreekt.

Tenslotte speelt de culturele impact een cruciale rol in het succes van Švejk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog en de communistische periode in Tsjechoslowakije groeide Švejk uit tot een symbool van verzet tegen onderdrukking. Het boek werd verboden, maar circuleerde clandestien, wat zijn status als cultklassieker alleen maar versterkte. Švejk werd niet alleen een literaire figuur, maar een icoon van verzet, een man die met humor en slimheid de macht trotseert.

Het boek is talloze keren bewerkt voor film, theater en televisie. Enkele opmerkelijke voorbeelden:

• 1926: De eerste stomme film, The Good Soldier Schweik, geregisseerd door Karel Lam

• 1931: Een Duitse film, Der brave Soldat Schwejk, met Heinz Rühmann in de hoofdrol.

• 1955–1957: Een Tsjechoslowaakse filmserie in drie delen, geregisseerd door Karel Steklý, die als de meest trouwe en geliefde verfilming wordt beschouwd.

• 1960: Een West-Duitse televisieserie, Die Abenteuer des braven Soldaten Schwejk.

• 1972: Een Sovjet-Russische animatiefilm.

• Theater: Het boek is wereldwijd talloze keren op de planken gebracht, vaak als politiek geladen satire.

De verfilmingen verschenen vooral in Tsjechoslowakije, Duitsland, Rusland en de Sovjet-Unie, en later ook in andere Europese landen. Het verhaal bleef populair in tijden van politieke repressie, omdat het een veilige manier bood om autoriteit te bekritiseren.

Uitgave Pegasus Uitgeverij:

De uitgave van Pegasus Uitgeverij (2025) is een nieuwe, herziene vertaling met aanvullingen en alle delen in één mooie dikke hardcover. Met rode linnen gebonden en een lichtblauwe voorkant. Op de rug prijkt de illustratie van de brave soldaat. Een prachtige blikvanger in je boekenkast! Ik had overigens wel moeite het boek vast te houden, het is dikker dan dik.

De illustraties in de uitgave zijn een welkome afwisseling en maken het verhaal nog beeldender. De originele illustraties van Josef Lada (die al in de eerste uitgaven verschenen), vangen de karikaturale, groteske sfeer van het boek perfect. Ze helpen om de overdrijving en het theater van Švejks avonturen te benadrukken. Voor moderne lezers maken ze het boek levendiger en visueel aantrekkelijk.

Fun fact: Lada’s illustraties zijn zo iconisch dat ze in Tsjechië net zo bekend zijn als het boek zelf. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de identiteit van Švejk.

Een aanrader

Een aanrader voor liefhebbers van satire en zwarte humor en ook voor lezers die geïnteresseerd zijn in de Eerste Wereldoorlog en Centraal-Europese geschiedenis. Maar vooral voor fans van absurde literatuur (zoals Kafka). Iedereen die houdt van personages die het systeem slim omzeilen. Het is meer dan een komisch boek: het is een literair monument, een aanklacht tegen oorlog, en een ode aan de kracht van humor in donkere tijden.

Tips van Marga:

Het boek heeft een epische, herhalende structuur. Sommige passages voelen als “te veel van hetzelfde”, maar dat is juist Hašeks stijl: de eindeloze bureaucratie en militaire absurditeit zijn bedoeld om de lezer te laten voelen hoe monotoon en zinloos het leven van Švejk (en zijn tijdgenoten) was. Doorbijten loont, want het boek is echt geweldig ‘leuk’. Je zou het boek ook in delen kunnen lezen en af en toe wegleggen. Maar het in één keer lezen heeft als voordeel dat Švejk je grote vriend wordt en het toch weer iedere hoofdstuk spannend wordt hoe het afloopt. De vele witruimtes en de illustraties maken het boek makkelijker leesbaar.

Tot slot: laat die ene ster op Bol.com geen invloed hebben op jouw keuze om dit boek te gaan lezen. De review is in mijn ogen onterecht en sterrenwaarderingen doet Boekrecensiesblog gelukkig niet aan! De kritiek bij die review over een minderwaardige vertaling, kan ik absoluut niet onderstrepen.