Rijtuigfabrikanten in Nederland

‘Rijtuigfabrikanten in Nederland’ is geschreven door Mario Broekhuis en uitgegeven door Waanders Uitgevers te Zwolle. Het is een prachtige hardcover van 330 pagina’s.

Je hebt hardcovers en hardcovers

Maar déze hardcover is toch echt wel de overtreffende trap als het om een mooie uitgave gaat. Op de afbeelding hierboven is dat helaas niet zo goed te zien, maar in het echt is het een plaatje. Het boek heeft een linnen band en is gemaakt op een manier waarop boeken vroeger werden gemaakt. De letters zijn daadwerkelijk in het linnen gedrukt en de afbeelding van het rijtuig is erop aangebracht in een flinterdunne uitsparing. Je wilt er bijna even met je vingers overheen gaan om te voelen hoe het gemaakt is.

Ook aan de kleine details is gedacht: een keurig kapitaaltje — het kleine koordje aan de boven- en onderkant van de boekrug — en een lint als boekenlegger. Zo’n kapitaaltje is bij traditioneel handboekbinden niet alleen een mooi detail, maar kan ook onderdeel zijn van de constructie van het boek.

Sla je het boek open, dan zie je op de eerste twee schutbladen – de bladen die de kaft met het boekblok verbinden – aan beide zijden een authentieke tekening van een rijtuig. Aan de achterzijde van het boek zijn de schutbladen op dezelfde manier uitgevoerd. Een prachtig detail dat je meteen het gevoel geeft dat je een stukje geschiedenis in handen hebt.

En daarmee is mijn mini-cursus boekbinden voorlopig wel weer compleet. Laten we het vooral niet ingewikkelder maken dan nodig en snel doorgaan naar waar het uiteindelijk allemaal om draait: de inhoud. En de auteur uiteraard.

De auteur

Mario Broekhuis is hoofdredacteur van ‘Landleven’ en een schrijver met een duidelijke liefde voor het Nederlandse buitenleven, geschiedenis en vooral voor het verdwenen ambacht rondom paarden en rijtuigen. Die belangstelling komt mooi samen in zijn boeken over koetsen, koetshuizen en rijtuigbouw. Eerder schreef hij ‘Over Koetsjes & Tandems’ en werkte hij mee aan ‘Koetshuizen in Nederland’;’ in 2026 verscheen dit boek, ‘Rijtuigfabrikanten in Nederland’. Zijn achtergrond bij ‘Landleven’ (en vroeger het paardenmagazine ‘Bit’) is daarbij goed te herkennen: hij schrijft niet alleen over historische objecten, maar vooral over de mensen, het vakmanschap en de wereld die erachter schuilgaat. En dat maakt zo’n onderwerp ineens een stuk minder stoffig dan je bij een boek over rijtuigen misschien zou verwachten.

Rijtuigfabrikanten in Nederland

De auteur opent het boek met een kort maar krachtig voorwoord. Hoeveel rijtuigfabrikanten denk je dat er in Nederland waren? Een stuk of vijf antwoordt een kennis die verstand van zaken heeft. Maar dat blijkt een zware onderschatting. Het waren er velen! En net zo goed als de Engelsen en Fransen fabrikanten destijds. Broekhuis verzamelde alle kennis en informatief over de rijtuigfabrikanten in Nederland en dit boek is een prachtige ode aan hen en een bron van informatie voor de lezer.

Een stukje geschiedenis

De geschiedenis van de rijtuigbouw is eigenlijk ook het verhaal van een enorme verandering in onze manier van leven en werken. In de negentiende eeuw beleefde de Nederlandse rijtuigbouw zijn hoogtijdagen. In werkplaatsen en fabrieken werkten wagenmakers, smeden, houtbewerkers, schilders, stoffeerders en allerlei andere vakmensen samen aan rijtuigen die niet alleen vervoermiddelen waren, maar ook staaltjes van vakmanschap en status. Met de komst van de automobiel veranderde dat allemaal razendsnel. Sommige fabrikanten wisten de overstap naar carrosseriebouw nog te maken, andere verdwenen. Daarmee verdwenen niet alleen bedrijven, maar ook beroepen, kennis en vaardigheden die soms generaties lang waren doorgegeven.

Het is fascinerend én een beetje weemoedig om je te realiseren hoeveel werkgelegenheid en ambacht er in zo’n rijtuig zat. Van al die fabrikanten en werkplaatsen is tegenwoordig nog maar weinig over; het zijn vooral de rijtuigen zelf, museumcollecties, enkele gespecialiseerde restaurateurs en hier en daar gebouwen of herinneringen die aan deze bedrijfstak herinneren.

Een lijvig naslagwerk voor de liefhebber

Ik vind het geweldig dat Mario Broekhuis dit onderwerp zo uitgebreid heeft aangepakt en dat Waanders dit prachtige boek heeft uitgegeven. Het is bepaald geen boekje dat je even op een zondagmiddag uitleest, maar een lijvig en rijk geïllustreerd naslagwerk waarin hij maar liefst 51 fabrikanten uitvoerig bespreekt. Het is vlot geschreven, zakelijk en vooral informatief. Het is dan ook meer een naslagwerk dan dat je dit boek in één keer uitleest. De foto’s en tekeningen maken het boek fraai. Voor elk wat wils: veel oude krantenberichten, pakbonnen, lijstjes en reclames van de rijtuigfabrikanten. Maar ook veel foto’s van rijtuigen die bewaart zijn gebleven en foto’s van alle details. De paarden hadden wat mijn betreft er wat vaker voor mogen staan. Het zijn toch in 98% van de foto’s alleen de rijtuigen aan de zijkanten of van voren gefotografeerd. Natuurlijk weet ik wel dat dit boek over de rijtuigfabrikanten gaat en niet over de paarden, maar toch… foto’s mét de paarden ervoor had ik graag meer gezien.

Ondanks dat ik de tijd niet heb meegemaakt van de rijtuigen, voelt het toch vooral nostalgisch aan en als een stukje Nederlandse geschiedenis uit de vergetelheid dat gemakkelijk verloren had kunnen gaan. Voor mij ook veel nieuwe ‘weetjes’. Dat er veel beroepen evrloren zijn gegaan, dat wist ik. Maar dat er wel 200 beroepen in deze branche verloren zijn gegaan, wist ik niet. Als je dit boek echter leest, of gewoon doorbladert, is dit natuurlijk zo logisch als wat. Een rijtuig toen, was als een auto nu. En een hele wereld van mensen eromheen.

Rijtuigfabrikanten in Nederland: mooi cadeau!

Jazeker. Je hoeft geen paardenliefhebber te zijn om dit boek te waarderen. Het is vooral een stuk geschiedenis van Nederland toen… Toen de mens nog werd vervoerd door paard en wagen. Broekhuis beschrijft niet alleen de rijtuigen, maar brengt ook de mensen, bedrijven en het vakmanschap achter die prachtige voertuigen weer even tot leven. Een wereld die grotendeels verdwenen is, maar dankzij dit boek gelukkig niet helemaal vergeten hoeft te worden.